Pokuta w Biblii: zmiana myślenia, nie kara

„Pokuta” to po polsku słowo z ciężkim bagażem. Brzmi jak wyrok: klęczenie, umartwianie, lista modlitw do odmówienia za karę. Greckie słowo, które tak tłumaczymy, nie mówi o tym ani przez chwilę. μετάνοια (metanoia) to złożenie meta (zmiana) i nous (umysł, sposób myślenia). Dosłownie: przemyśleć rzecz na nowo i dojść do innego wniosku.

Różnica nie jest ciekawostką dla filologów. Karę da się odsiedzieć i wrócić do siebie. Zmiany myślenia odsiedzieć się nie da: albo myślisz o swoim grzechu tak jak Bóg, albo nie.

Dwie rodziny słów, cztery polskie tłumaczenia

W polskich Bibliach czytamy „pokuta”, „upamiętanie”, „opamiętanie” i „nawrócenie”. Za tymi czterema słowami stoją tak naprawdę dwie rodziny słów oryginalnych, a Pismo nie traktuje ich jako synonimów. Piotr w świątyni stawia je obok siebie: „pokutujcie i nawróćcie się” ().

Hebrajskie szuw: zawróć z drogi

שׁוּב (szuw) to główne słowo Starego Testamentu i nie jest ono ani trochę religijne. Tym samym czasownikiem wraca się z podróży albo zawraca ze złej drogi za miastem. Pokuta w ujęciu proroków to obraz fizyczny: szedłeś w jedną stronę, stanąłeś, poszedłeś w drugą.

Dlatego, domu Izraela, będę sądzić każdego z was według jego dróg, mówi Pan BÓG. Nawróćcie się i odwróćcie się od wszystkich swoich występków, aby nieprawość nie stała się waszą zgubą. Odrzućcie od siebie wszystkie swoje przestępstwa, których się dopuszczaliście, i uczyńcie sobie nowe serce i nowego ducha. Czemu macie umrzeć, domu Izraela? Nie mam bowiem żadnego upodobania w śmierci umierającego, mówi Pan BÓG. Odwróćcie się więc, a będziecie żyć.
Ez 18:30-32

Trzy razy w trzech wersetach: nawróćcie się, odwróćcie się, odwróćcie się. To jest język kierunku, nie nastroju. Nikt tu nie pyta, jak bardzo ci przykro.

Nacham: Bóg, który żałuje nieszczęścia

Drugie hebrajskie słowo, נָחַם (nacham), znaczy „żałować, zmienić postanowienie” i Pismo używa go zarówno o człowieku, jak i o Bogu.

Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać.
Jr 18:7-8

Na tym stoi cała reszta: zapowiedź sądu jest warunkowa, dopóki trwa czas na zawrócenie. Jonasz rozumiał to aż za dobrze i przyznał, że właśnie dlatego uciekał do Tarszisz: wiedział, że Bóg przyjmie pokutę Niniwy ().

Metanoia i epistrefo: najpierw głowa, potem nogi

W Nowym Testamencie metanoia to słowo Jana Chrzciciela, Jezusa, Piotra i Pawła. Obok niego chodzi ἐπιστρέφω (epistrefo): obrócić się, zawrócić; grecki odpowiednik szuw.

Od tego czasu Jezus zaczął głosić i mówić: Pokutujcie, przybliżyło się bowiem królestwo niebieskie.
Mt 4:17

Paweł przed Agryppą streścił całą swoją służbę w jednym zdaniu i to zdanie ma trzy części:

Ale głosiłem najpierw tym, którzy są w Damaszku, w Jerozolimie, w całej Judei, i poganom, żeby pokutowali i nawrócili się do Boga, i spełniali uczynki godne pokuty.
Dz 26:20

Pokutowali: zmiana myślenia. Nawrócili się do Boga: zmiana kierunku. Spełniali uczynki godne pokuty: zmiana życia. Żaden z tych trzech członów nie jest dodatkiem dla ambitnych.

Metamelomai: sam żal to jeszcze nie pokuta

Jest jeszcze trzecie greckie słowo, μεταμέλομαι (metamelomai): żałować, mieć wyrzuty sumienia. Ono opisuje emocję, nie decyzję. Mateusz używa go o Judaszu i o synu, który „odczuł żal” (). Kaznodzieje robią z niego czasem słowo złe samo w sobie, ale to skrót myślowy. Paweł używa tego samego czasownika o sobie w .

Różnica nie siedzi w słowie, tylko w tym, dokąd żal prowadzi. Żal, po którym człowiek wstaje i idzie, jest początkiem pokuty. Żal, po którym człowiek zostaje tam, gdzie był, zostaje żalem.

Skąd wzięło się „czynić pokutę”

Łacińska Wulgata oddała wezwanie Jana Chrzciciela jako paenitentiam agite, czyli „czyńcie pokutę”. Po polsku „czynić pokutę” zaczęło z czasem znaczyć: odrobić nałożone zadanie. Erazm z Rotterdamu w przypisach do greckiego Nowego Testamentu wskazywał, że oryginał mówi o zmianie myślenia. Od tej samej łacińskiej formuły zaczyna się pierwsza z 95 tez Lutra z 1517 roku: skoro Pan powiedział „pokutujcie”, chciał, żeby całe życie wierzących było pokutą.

Stąd bierze się też rozjazd między polskimi przekładami: to samo greckie słowo jedni oddają jako „pokutujcie”, drudzy „upamiętajcie się”, jeszcze inni „nawracajcie się”. Kto czyta kilka przekładów naraz, potrafi zbudować z tego trzy osobne pojęcia i trzy osobne wymagania. To jedno słowo. Cytaty w tym tekście są z UBG, więc konsekwentnie pojawia się „pokuta”.

Definicja robocza

Z tego wszystkiego da się złożyć jedno zdanie, które warto mieć pod ręką:

Pokuta to zmiana myślenia o grzechu na Boże myślenie o grzechu, która pociąga za sobą odwrócenie się od niego i widoczną zmianę postępowania.

Trzeba tu od razu powiedzieć, gdzie ta definicja bywa nadużywana. „Metanoia to zmiana myślenia” jest poprawne leksykalnie i bywa używane jako wymówka: sięgam do słownika, ogłaszam, że zmieniłem zdanie, i po tygodniu jestem w tym samym miejscu. Pismo nie zna takiej zmiany myślenia, która nic nie kosztuje. Umysł jest polem bitwy, a nie przełącznikiem.

Obalamy rozumowania i wszelką wyniosłość, która powstaje przeciwko poznaniu Boga, i zniewalamy wszelką myśl do posłuszeństwa Chrystusowi;
2 Kor 10:5

Paweł mówi o przemianie „przez odnowienie waszego umysłu” (). Pokuta ten proces otwiera, odnowienie umysłu go prowadzi. Decyzja jest jednorazowa; rozbieranie tego, co grzech zbudował w myśleniu, trwa dłużej.

Czym pokuta nie jest

Nie jest karą. Nigdzie w Piśmie nikt nie dostaje pokuty jako wyroku. Pokuta jest zaproszeniem, żeby wyroku uniknąć: „Odwróćcie się więc, a będziecie żyć” ().
Nie dowodzą jej łzy. Płacz bywa jej częścią. Piotr wyszedł i gorzko zapłakał (). Ale z zewnątrz płacz ze wstydu wygląda dokładnie tak samo jak płacz ze zmiany. Ezaw płakał i nie znalazł miejsca na pokutę.
Nie jest samym „przepraszam”. Faraon powiedział „zgrzeszyłem” dwa razy i dwa razy wrócił do swojego.
Nie jest postem ani rytuałem. Wór i popiół to narzędzie, nie treść. Post potrafi zachować każdy, także człowiek bez wiary, i właśnie dlatego bywa używany zamiast skruchy, a nie razem z nią.
Nie jest pętlą. Z konkretnego grzechu pokutuje się raz i wychodzi z niego. Wracanie co tydzień do tego samego wyznania bez żadnej zmiany nie jest pobożnością, tylko dowodem, że pierwsza decyzja jeszcze nie zapadła.

Z czego składa się prawdziwa pokuta

Smutek według Boga, a nie potępienie

Punkt startowy nie należy do człowieka. Bóg pokazuje grzech i daje smutek, który nie niszczy.

Bo smutek, który jest według Boga, przynosi pokutę ku zbawieniu, czego nikt nie żałuje; lecz smutek według świata przynosi śmierć. To bowiem, że byliście zasmuceni według Boga, jakąż wielką wzbudziło w was pilność, jakie uniewinnianie się, jakie oburzenie, jaką bojaźń, jaką tęsknotę, jaką gorliwość, jakie wymierzenie kary! We wszystkim okazaliście się czyści w tej sprawie.
2 Kor 7:10-11

Werset 11 to najkonkretniejsza lista owoców pokuty w całym Piśmie. Siedem reakcji, których nikt nie utrzyma dłużej niż kilka dni, jeśli nie są prawdziwe.

Trzeba przy tym odróżnić dwie rzeczy, które bolą podobnie. Przekonanie o grzechu pokazuje konkretną sprawę i konkretne wyjście, prowadzi do Boga i kończy się zmianą. Potępienie mówi ogólnie „jesteś do niczego”, nie wskazuje wyjścia i prowadzi od Boga. Test jest banalnie prosty: przekonanie da się wykonać, bo wiadomo, co zrobić dziś. Potępienia nie da się wykonać, można je tylko czuć.

Dlatego teraz żadnego potępienia nie ma dla tych, którzy są w Jezusie Chrystusie, którzy nie postępują według ciała, ale według Ducha.
Rz 8:1

Wyznanie, czyli nazwanie rzeczy po imieniu

Kto ukrywa swe grzechy, nie będzie miał szczęścia, ale kto je wyznaje i porzuca, dostąpi miłosierdzia.
Prz 28:13

Obie połowy siedzą w jednym zdaniu: wyznaje i porzuca. Samo wyznanie bez porzucenia jest sprawozdaniem. Samo porzucenie bez wyznania jest samodyscypliną. Dawid opisał, co robi z człowiekiem pierwsza z tych połówek, kiedy zostaje sama:

Gdy milczałem, moje kości schły od moich całodziennych narzekań. We dnie i w nocy bowiem ciążyła na mnie twoja ręka, usychałem jak podczas letniej suszy. Sela. Wyznałem ci swój grzech i nie kryłem mojej nieprawości. Powiedziałem: Wyznam moje występki PANU, a ty przebaczyłeś nieprawość mego grzechu. Sela.
Ps 32:3-5

Jan pisze to samo do wierzących i nie zostawia miejsca na wersję dla zaawansowanych: „Jeśli wyznajemy nasze grzechy, Bóg jest wierny i sprawiedliwy, aby nam przebaczyć grzechy i oczyścić nas z wszelkiej nieprawości” ().

Odwrócenie: od drogi i od myśli

Szukajcie PANA, póki może być znaleziony; wzywajcie go, póki jest blisko. Niech bezbożny opuści swoją drogę, a człowiek nieprawy swoje myśli i niech wróci do PANA, a on się zlituje; niech wróci do naszego Boga, gdyż jest on hojny w przebaczeniu.
Iz 55:6-7

Zwróć uwagę na podział pracy w tym wersecie: bezbożny opuszcza drogę, a człowiek nieprawy myśli. Pokuta sięga obu warstw, bo w grzech wchodzi się najpierw głową. Tą samą głową się z niego wychodzi.

Owoc godny pokuty

Wydajcie więc owoce godne pokuty; A nie myślcie, że możecie sobie mówić: Naszym ojcem jest Abraham. Mówię wam bowiem, że Bóg może i z tych kamieni wzbudzić dzieci Abrahamowi.
Mt 3:8-9

Jan nie zostawił tego na poziomie ogólników. Zapytany wprost „Cóż więc mamy czynić?”, odpowiedział każdej grupie osobno i każda odpowiedź trafiała w jej własny grzech.

I pytali go ludzie: Cóż więc mamy czynić? A on im odpowiedział: Kto ma dwie szaty, niech da temu, który nie ma, a kto ma pożywienie, niech uczyni tak samo. Przyszli też celnicy, aby się ochrzcić, i pytali go: Nauczycielu, cóż mamy czynić? A on im odpowiedział: Nie pobierajcie nic więcej ponad to, co wam wyznaczono. Pytali go też żołnierze: A my co mamy czynić? I odpowiedział im: Wobec nikogo nie używajcie przemocy, nikogo fałszywie nie oskarżajcie i poprzestawajcie na waszym żołdzie.
Łk 3:10-14

Skąpcowi kazał dawać, celnikowi przestać zawyżać, żołnierzowi przestać wymuszać. Owoc pokuty jest zawsze przeciwieństwem tego konkretnego grzechu, z którego pokutujesz. Ogólna pobożność w zamian się nie liczy. Można modlić się dwie godziny dziennie i dalej nie oddać pieniędzy, które się wzięło.

Zwrot tego, co zabrane

To element wpisany wprost w Prawo i pomijany częściej niż wszystkie pozostałe.

Skoro więc tak zgrzeszył i stał się winnym, zwróci to, co zrabował lub zdobył przez oszustwo, lub to, co mu powierzono, lub rzecz zgubioną, którą znalazł; Albo to, o czymkolwiek fałszywie przysięgał. Zwróci całą należność i dołoży do niej jedną piątą, i odda temu, do kogo to należało, w dniu swojej ofiary za przewinienie.
Kpł 6:4-5

Ta sama procedura wraca w i w tej samej kolejności: wyzna, zwróci w całości, doda jedną piątą, odda temu, wobec kogo zgrzeszył. Ofiara przychodzi po zwrocie, nie zamiast niego.

Nowy adres

Ponieważ oni sami opowiadają o nas, jakie było nasze przybycie do was i jak nawróciliście się od bożków do Boga, aby służyć żywemu i prawdziwemu Bogu;
1 Tes 1:9

Pokuta ma nie tylko „od czego”, ale też „do kogo”. Odwrócenie bez przylgnięcia zostawia puste miejsce, a puste miejsce zawsze się czymś zapełnia. O tym, do Kogo się wraca, jest osobny tekst: ewangelia, dobra nowina o Królestwie Bożym.

Pokuta przed Bogiem i pokuta przed człowiekiem

W kościołach krąży zdanie: „to sprawa między mną a Bogiem”. Połowa tego zdania jest prawdziwa. Dawid mówi „Przeciw tobie, tobie samemu, zgrzeszyłem” () i ma rację: każdy grzech uderza najpierw w Boga. Ale Jezus stawia rozmowę z człowiekiem przed aktem kultu, a nie po nim:

Jeśli więc przyniesiesz swój dar na ołtarz i tam przypomnisz sobie, że twój brat ma coś przeciwko tobie; Zostaw swój dar tam przed ołtarzem, idź i najpierw pojednaj się ze swoim bratem, a potem przyjdź i ofiaruj swój dar.
Mt 5:23-24

Kierunek jest tu ustawiony odwrotnie, niż zwykle się go czyta. Warunkiem nie jest to, że ty masz coś przeciwko bratu, tylko że „twój brat ma coś przeciwko tobie”. Pierwszy ruch należy do winnego, nie do skrzywdzonego. I nie kończy się na tym, że napiszesz wiadomość: Jakub każe wyznawać upadki sobie nawzajem (), a Paweł opisuje, jak wspólnota ma przyjąć wracającego: „w duchu łagodności, uważając każdy na samego siebie” ().

Jedno zastrzeżenie, żeby nie zrobić z tego narzędzia nacisku: twoją częścią jest dotrzeć, a nie wymusić przebaczenie. Nie każdy będzie chciał rozmawiać i to jest jego prawo.

Pokuta a skrucha: jedno ma datę, drugie nie

Te dwa słowa brzmią po polsku podobnie i dlatego często zlewają się w jedno. A to dwie różne rzeczy.

Pokuta jest aktem. Dotyczy konkretnego grzechu, ma datę, kończy się zmianą kierunku.
Skrucha jest stanem. To postawa serca na co dzień. Nie ma daty i nie ma końca.

Ze stanem skruchy Pismo wiąże sam dostęp do Boga, i to w zdaniach, które trudno przecenić:

Tak bowiem mówi Wysoki i Wyniosły, który zamieszkuje wieczność, którego imię to Święty: Ja, który mieszkam na wysokościach, na miejscu świętym, mieszkam i z tym, który jest skruszony i uniżony w duchu, aby ożywić ducha pokornych i ożywić serce skruszonych.
Iz 57:15

Bo to wszystko moja ręka uczyniła i dzięki niej powstało to wszystko, mówi PAN. Lecz ja patrzę na tego, który jest ubogi i skruszony w duchu i który drży na moje słowo.
Iz 66:2

To rozróżnienie rozstrzyga spór, który słychać w wielu kazaniach. Jedni mówią „z danego grzechu pokutujesz raz”, drudzy „upamiętanie jest ciągłe”. Obie strony mają rację, bo mówią o dwóch różnych rzeczach. Pokuta z konkretnego grzechu jest jednorazowa i ma datę; postawa skruchy jest ciągła. Dlatego Dawid nie prosi o jednorazowy gest, tylko opisuje rodzaj ofiary: „Ofiary dla Boga to duch skruszony” ().

Z tego wynika rzecz nieprzyjemna: można mieć za sobą prawdziwą pokutę i mimo to zgubić skruchę. Człowiek wchodzi w kawałek Bożej obecności, zaczyna coś umieć, zaczyna być potrzebny i po cichu robi się ważny. Wtedy drzwi z zamykają się same, bez żadnego spektakularnego upadku.

Ci, którzy naprawdę zawrócili

Pismo nie opisuje pokuty w formie definicji. Opisuje ludzi. Dlatego najwięcej widać na konkretach i prawie zawsze konkretem jest czasownik, a nie uczucie.

Dawid: trzy słowa i żadnego „ale”

Wtedy Dawid powiedział do Natana: Zgrzeszyłem przeciw PANU. Natan zaś odpowiedział Dawidowi: PAN też przebaczył ci twój grzech, nie umrzesz. Ponieważ jednak przez ten czyn dałeś wrogom PANA powód, by bluźnili, syn, który ci się urodził, na pewno umrze.
2 Sm 12:13-14

Zero tłumaczenia się, zero wskazywania na okoliczności. Zwróć uwagę na dwa wersety obok siebie: przebaczenie przyszło natychmiast, a konsekwencja została. To jest granica, o której trzeba mówić uczciwie: pokuta nie jest gumką do wycierania skutków.

W Psalmie 51 widać, o co Dawid prosił dalej. Nie o ulgę:

Stwórz we mnie serce czyste, o Boże, i odnów we mnie ducha prawego. Nie odrzucaj mnie sprzed twego oblicza i nie odbieraj mi swego Ducha Świętego. Przywróć mi radość twego zbawienia i wesprzyj mnie duchem ochoczym. Wtedy będę nauczał przestępców twoich dróg i grzesznicy nawrócą się do ciebie.
Ps 51:10-13

Prosi o nowe serce, czyli o to, żeby nie chcieć tego znowu. I od razu patrzy dalej niż własna wygoda: „Wtedy będę nauczał przestępców twoich dróg”. Uzdrowiony grzesznik staje się użyteczny. Ukrywający grzesznik jest tylko zablokowany.

Hiob: pokuta z tego, co się o Bogu mówiło

Dotąd tylko moje ucho słyszało o tobie, lecz teraz moje oko cię ujrzało. Dlatego żałuję i pokutuję w prochu i popiele.
Hi 42:5-6

Hiob nie pokutuje z grzechu moralnego. Księga broni jego niewinności trzy razy, i to dwa razy ustami samego Boga (; ). Pokutuje z mówienia o Bogu rzeczy, których nie rozumiał. To poszerza sprawę poza listę uczynków: metanoi można potrzebować także z własnej teologii.

Manasses: wyniósł to, co sam wniósł

Usunął również cudzych bogów i posąg z domu PANA oraz wszystkie ołtarze, które zbudował na górze domu PANA i w Jerozolimie, następnie wyrzucił poza miasto. Odnowił ołtarz PANA i złożył na nim ofiary pojednawcze i dziękczynne, a nakazał Judzie służyć PANU, Bogu Izraela.
2 Krn 33:15-16

Najgorszy król Judy, a pokuta przyjęta. Policz czasowniki: usunął, wyrzucił, odnowił, nakazał. Cztery, wszystkie fizyczne. Kronikarz ani słowem nie opisuje, co Manasses czuł. Zapisał, co wyniósł z domu.

Jozjasz: reakcja na przeczytane Słowo

Kiedy w świątyni znaleziono księgę Prawa i przeczytano ją królowi, „rozdarł swoje szaty” (). Emocja jest tu na początku, nie na końcu. Na końcu jest przymierze zawarte publicznie () i czystka w całym kraju. O Jozjaszu napisano potem, że nie było przed nim króla, który wróciłby do Pana z całego serca tak jak on.

Niniwa: pokuta miasta w jeden dzień

I mieszkańcy Niniwy uwierzyli Bogu, ogłosili post i oblekli się w wory, od największego z nich aż do najmniejszego. Doszła bowiem ta sprawa do króla Niniwy i powstał z tronu, i zdjął z siebie płaszcz, po czym oblekł się w wór i siedział w popiele. […] Niech każdy się odwróci od swojej złej drogi i od grabieży popełnianej swoimi rękami. […] I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3:5-10

Cztery szczegóły są tu ważniejsze niż całe kazanie. Zaczęło się od „uwierzyli Bogu”. Pokuta rusza wtedy, gdy potraktujesz Boże słowo jako prawdziwe. Król zszedł z tronu; pokuta zawsze kosztuje pozycję. Dekret nie mówi „bądźcie smutni”, tylko wskazuje palcem konkretny grzech: grabież. A na koniec Bóg „widział ich czyny”, nie ich wory. Jezus wrócił potem do tej historii jako do oskarżenia wobec własnego pokolenia (): tamci zawrócili na samo głoszenie, bez jednego cudu.

Zacheusz: pokuta z kalkulatorem

Zacheusz zaś stanął i powiedział do Pana: Panie, oto połowę mojego majątku daję ubogim, a jeśli kogoś w czymś oszukałem, oddaję poczwórnie. I powiedział Jezus do niego: Dziś zbawienie przyszło do tego domu, gdyż i on jest synem Abrahama.
Łk 19:8-9

Ani jednego zdania o uczuciach. Zamiast tego liczby: połowa i poczwórnie, czyli więcej, niż wymagało Prawo. Tą samą sprytną głową, którą zdzierał podatki, policzył teraz, ile ma oddać.

Syn marnotrawny: przepaść między wersetem 18 a 20

Wtedy opamiętał się i powiedział: Iluż to najemników mego ojca ma pod dostatkiem chleba, a ja z głodu ginę. Wstanę więc i pójdę do mego ojca, i powiem mu: Ojcze, zgrzeszyłem przeciwko niebu i względem ciebie; I nie jestem już godny nazywać się twoim synem. Zrób ze mnie jednego ze swoich najemników. Wtedy wstał i poszedł do swego ojca. A gdy był jeszcze daleko, zobaczył go jego ojciec i użalił się nad nim, a podbiegłszy, rzucił mu się na szyję i ucałował go.
Łk 15:17-20

To najczystszy obraz metanoi w Ewangeliach, bo widać w nim cały łańcuch: opamiętał się, ułożył sobie, co powie, wstał, poszedł, wyznał, zrzekł się tytułu syna. I jest w tym miejsce, które łatwo przegapić, między „Wstanę więc i pójdę” a „Wtedy wstał i poszedł”. Bardzo wielu ludzi kończy na wersecie 18. Mają w głowie gotowe zdanie do Boga i nigdy nie wstają.

Efez: pokuta, która miała cenę w walucie

Wielu też tych, którzy uwierzyli, przychodziło i wyznawało, i ujawniało swoje uczynki. I wielu z tych, którzy się zajmowali sztukami magicznymi, znosiło księgi i paliło je wobec wszystkich. Obliczono ich wartość i stwierdzono, że wynosi pięćdziesiąt tysięcy srebrników. Tak potężnie rosło i umacniało się słowo Pańskie.
Dz 19:18-20

Wyznawali, ujawniali konkrety, palili. Nikt tych ksiąg nie sprzedał, żeby ofiarować pieniądze na kościół, a miały wartość rynkową i Łukasz ją podaje. Zaraz po tej sumie zapisuje, że słowo rosło. Ta kolejność nie jest przypadkiem.

I ci, którzy tylko powiedzieli „zgrzeszyłem”

Zdanie „zgrzeszyłem” pada w Piśmie wiele razy. Nie za każdym razem coś znaczy.

Kain: żal nad karą

Wtedy Kain powiedział do PANA: Zbyt ciężka jest moja kara, bym mógł ją znieść.
Rdz 4:13

Pierwsza w Piśmie reakcja na obnażony grzech i od razu wzorzec fałszywej pokuty. Ani słowa o Ablu, ani słowa o krwi, wyłącznie o własnej niewygodzie. Stąd bierze się najprostszy test, jaki znam: gdyby konsekwencja zniknęła, czy dalej byłoby ci przykro?

Faraon: pokuta na czas trwania plagi

Faraon kazał więc wezwać Mojżesza i Aarona i powiedział do nich: Tym razem zgrzeszyłem. PAN jest sprawiedliwy, a ja i mój lud jesteśmy niegodziwi.
Wj 9:27

Teologicznie bez zarzutu. Można by to wpisać do śpiewnika. A cztery wersety dalej: „Kiedy faraon zobaczył, że deszcz, grad i grzmoty ustały, jeszcze bardziej zgrzeszył i zatwardził serce” (). Przy szarańczy powtórzył to samo, prosząc tylko, żeby Bóg oddalił od niego „tę śmierć”. Poprawne słowa wypowiedziane pod naciskiem okoliczności nie są pokutą, tylko negocjacją.

Saul: trzy uniki zamiast jednego wyznania

Wróciwszy od Amalekitów, Saul melduje Samuelowi: „Wypełniłem słowo PANA”. Owce beczą w tle. Kiedy Samuel to słyszy, Saul przerzuca winę na lud i dokłada uzasadnienie religijne: zwierzęta miały być na ofiarę. Odpowiedź proroka jest jedną z najostrzejszych w Piśmie:

Samuel odpowiedział: Czy PAN ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi PANA? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów. Bunt bowiem jest jak grzech czarów, a upór jest jak nieprawość i bałwochwalstwo. Ponieważ odrzuciłeś słowo PANA, on także odrzucił cię jako króla.
1 Sm 15:22-23

Nawet w samym wyznaniu Saul dopisuje wymówkę: „bałem się ludu”. A kilka wersetów dalej pokazuje, o co naprawdę mu chodziło:

A on odpowiedział: Zgrzeszyłem. Teraz jednak uszanuj mnie, proszę, wobec starszych mego ludu i wobec Izraela i zawróć ze mną, abym oddał pokłon PANU, twemu Bogu.
1 Sm 15:30

Dawid mówi „zgrzeszyłem” i milknie. Saul mówi „zgrzeszyłem” i pilnuje wizerunku. W tym jednym zdaniu mieści się cała różnica między nimi.

Historia Saula ma ciąg dalszy, który jest osobnym ostrzeżeniem. Po odrzuconej pokucie nie stracił od razu tronu. Rządził jeszcze latami, choć „Duch PANA opuścił Saula” (). Trwanie na stanowisku nie było dowodem, że Bóg jest z nim. Jezus mówi to samo o ludziach z listą spektakularnych wyników: prorokowali, wypędzali demony, czynili cuda i usłyszeli „Nigdy was nie znałem” (). Aktywność w służbie nie jest miernikiem pokuty.

Judasz: żal bez adresata

Wtedy Judasz, który go wydał, widząc, że został skazany, żałował tego i zwrócił trzydzieści srebrników naczelnym kapłanom i starszym; Mówiąc: Zgrzeszyłem, wydając krew niewinną. A oni powiedzieli: Cóż nam do tego? To twoja sprawa.
Mt 27:3-4

Judasz zrobił trzy rzeczy z listy dobrej pokuty: poczuł żal, wyznał grzech po imieniu, oddał pieniądze. A skończył samobójstwem, bo poszedł z tym do ludzi, którzy nie mieli mocy przebaczyć, i usłyszał od nich dokładnie to, co ma do powiedzenia świat: „To twoja sprawa”.

Piotr w tym samym tygodniu zdradził tego samego Człowieka i przeżył równie druzgocący żal. Różnica jest jedna i mieści się w jednym zdaniu: Piotr wrócił do braci i dał się przywrócić, Judasz poszedł do arcykapłanów.

Szymon: prośba o wyjście z konsekwencji

Dlatego pokutuj z tej twojej nieprawości i proś Boga, a może ci przebaczy zamysł twego serca. […] Wtedy Szymon odpowiedział: Módlcie się za mnie do Pana, aby nic z tego, co powiedzieliście, mnie nie spotkało.
Dz 8:22-24

Piotr mówi: pokutuj ty i proś ty. Szymon odpowiada: pomódlcie się wy, żeby mnie nic nie spotkało. Zlecił pokutę na zewnątrz i poprosił o osłonę przed skutkami. Ten wzorzec ma się dobrze do dziś. Ludzie chcą modlitwy o uwolnienie z czegoś, na co sami nie przestali się zgadzać.

Ezaw: spóźniony i w innej sprawie

Wiecie przecież, że potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony. Nie znalazł bowiem miejsca na pokutę, choć ze łzami jej szukał.
Hbr 12:17

Ezaw płakał naprawdę. Tylko płakał nad utraconym błogosławieństwem, a nie nad tym, że wzgardził pierworodztwem. Szukał cofnięcia skutków, nie zmiany serca. To najpoważniejsze ostrzeżenie w całym temacie: istnieje moment, po którym łzy już nie otwierają drzwi. Nikt nie wie z góry, gdzie ten moment leży i właśnie dlatego Pismo stawia obok pokuty słowo „dziś”, a nie „kiedyś”.

Dziewięć pytań, które oddzielają jedno od drugiego

Jeśli szukasz krótkiej listy do sprawdzenia siebie albo kogoś, kto mówi, że pokutował, to wygląda ona tak. Po lewej pokuta pozorna, po prawej prawdziwa.

Nad czym boleję? Nad konsekwencjami czy nad grzechem i nad tym, kogo zraniłem.
Kiedy się zaczęło? Gdy sprawa wyszła na jaw czy gdy Bóg pokazał, choć nikt nie wiedział.
Do kogo idę? Do ludzi, którzy nie mogą przebaczyć czy do Boga, a potem do skrzywdzonego.
Czego chcę? Żeby przestało boleć czy czystego serca.
Kto zawinił? Okoliczności, presja, „lud” czy ja.
Co robię z łupem? Zatrzymuję czy oddaję, i to z nadwyżką.
Co z wizerunkiem? Ratuję go czy odpuszczam.
Jak długo to trwa? Do końca plagi czy zmienia kierunek na stałe.
Po czym to widać? Po deklaracji czy po owocu.

Rozdarte serce, nie rozdarte szaty

Osobny problem to pobożność, która wygląda dobrze i wyparowuje przed południem. Ozeasz opisał to jednym zdaniem, którego nie da się zapomnieć: „Wasza dobroć bowiem jest jak obłok poranny, jak rosa, która rano znika” (). Recepta jest u Joela:

Dlatego jeszcze i teraz, mówi PAN, wróćcie do mnie całym swym sercem, w poście, płaczu i w lamencie. Rozdzierajcie swoje serca, a nie swoje szaty, i nawróćcie się do PANA, waszego Boga, bo on jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i hojny w miłosierdzie i żałuje nieszczęścia.
Jl 2:12-13

Post, płacz i lament są w tym wezwaniu. Bóg ich nie kasuje. Kasuje wersję, w której szaty są rozdarte, a serce całe. Izajasz mówi to jeszcze dosadniej i od razu podaje, jak wygląda post, który Bóg wybrał: rozerwać więzy niegodziwości, puścić wolno uciśnionych, podzielić się chlebem z głodnym, przyodziać nagiego (). Tego nie da się zrobić w skupieniu, z zamkniętymi oczami.

Czy wierzący jeszcze pokutuje?

To najczęstsze pytanie praktyczne i Pismo odpowiada na nie bez wykrętów: listy do siedmiu kościołów są pisane do wierzących, a większość z nich kończy się słowem „pokutuj”. Efez nie miał grzechu moralnego. Efez ostygł:

Ale mam nieco przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość. Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i pokutuj, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie będziesz pokutował.
Obj 2:4-5

Trzy nakazy w jednym wersecie: pamiętaj, pokutuj, spełniaj pierwsze uczynki. Pamięć daje punkt odniesienia, pokuta zmienia zdanie, uczynki to potwierdzają. Skoro tak, to pokutuje się także z rzeczy, których się przestało robić, Jakub nazywa je grzechem wprost: „Kto więc umie dobrze czynić, a nie czyni, popełnia grzech” ().

Do Laodycei pada zdanie jeszcze mniej wygodne. Ten kościół nie odmawia pokuty. On nie widzi po co. Dlatego pierwsza rada brzmi: namaścić oczy, „abyś widział” (). Ślepota jest wcześniejszym problemem niż upór. A zaraz po najostrzejszej ocenie w całym liście przychodzi zaproszenie:

Oto stoję u drzwi i pukam. Jeśli ktoś usłyszy mój głos i otworzy drzwi, wejdę do niego i spożyję z nim wieczerzę, a on ze mną.
Obj 3:20

To zdanie napisano do kościoła, nie do pogan. Nawet tam, gdzie diagnoza brzmiała „wypluję cię z moich ust” (), drzwi są zamknięte od środka.

Jest też druga strona i trzeba ją powiedzieć głośno. Łaska nie jest przepustką: „Czy mamy trwać w grzechu, aby łaska obfitowała? Nie daj Boże!” (). Ezechiel w jednym rozdziale pokazuje obie drogi: niegodziwy, który się odwraca, będzie żył (), a sprawiedliwy, który odwraca się od swojej sprawiedliwości, umrze (). Ta symetria jest celowa. Liczy się kierunek, w którym idziesz teraz, a nie odcinek drogi, który masz za sobą. To samo hebrajskie szuw opisuje oba ruchy.

Uczciwie: w tym miejscu tradycje chrześcijańskie się różnią. Jedni czytają jako realną możliwość odpadnięcia, drudzy jako ostrzeżenie, które działa właśnie dlatego, że jest poważne. Wniosek praktyczny obie strony mają ten sam: pokuty nie odkłada się na później. I jeszcze jedno, o czym łatwo zapomnieć przy takich rozmowach: to, że coś jest w przeszłości w kalendarzu, nie znaczy jeszcze, że jest za tobą.

Pokuty nie da się z siebie wycisnąć

Trzy razy Nowy Testament mówi wprost, że pokutę daje Bóg. Piotr przed Sanhedrynem: Chrystus został wywyższony, „aby ludowi Izraela dać pokutę i przebaczenie grzechów” (). Kościół w Jerozolimie po historii Korneliusza: „A więc i poganom dał Bóg pokutę ku życiu” (). Paweł do Tymoteusza o ludziach, którzy się sprzeciwiają: „może kiedyś Bóg da im pokutę, aby uznali prawdę” ().

A prowadzi do niej nie groźba, tylko coś zupełnie innego:

Czy gardzisz bogactwem jego dobroci, cierpliwości i nieskwapliwości, nie wiedząc, że dobroć Boga prowadzi cię do pokuty?
Rz 2:4

Objawienie pokazuje odwrotność tego mechanizmu i jest to jeden z najciemniejszych fragmentów Pisma: ludzie pod plagami „gryźli z bólu języki” i bluźnili, „lecz nie pokutowali ze swoich czynów” (). Cierpienie samo z siebie nikogo nie nawraca. Ono tylko wyciąga na wierzch to, co w sercu już było.

Praktyczny wniosek z tego wszystkiego jest zaskakująco pocieszający. Jeśli w ogóle czujesz przekonanie o grzechu, to znaczy, że łaska już działa. Cisza sumienia jest gorszym znakiem niż ból sumienia.

Jak to zrobić

Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, nie przeszukuj sumienia na siłę. Poproś, żeby ci pokazano:

Przeniknij mnie, Boże, i poznaj moje serce; wypróbuj mnie i poznaj moje myśli; I zobacz, czy jest we mnie droga nieprawości, a prowadź mnie drogą wieczną.
Ps 139:23-24

Dawid nie prosi o listę przewinień. Prosi o przebadanie myśli i drogi, czyli tej warstwy, która leży głębiej niż uczynek. Potem po kolei:

Nazwij grzech słowem, którego używa Pismo. Nie „potknięcie”, nie „słabość”, nie „mój temat”. Dawid: „Zgrzeszyłem przeciw PANU”.
Ustal, komu to zrobiłeś. Bogu zawsze, człowiekowi zwykle też. Każdy adres dostaje osobne wyznanie.
Patrz na to, aż pojawi się odraza. Trzy pytania wystarczą: czy Bóg chce, żebym to robił; czy ma w tym upodobanie; jaki to wydaje owoc.
Zerwij zgodę decyzją, nie uczuciem. Powiedz wprost: skończyłem z tym. Wpisz datę. Nie czekaj, aż przestanie kusić, bo możesz się nie doczekać.
Zamknij dostęp. Usuń narzędzie grzechu, tak jak Efezjanie spalili księgi, a Manasses wyniósł posągi poza miasto, nawet jeśli mają wartość. „Rzucam” i „rzuciłem” to dwa różne zdania.
Oddaj, co wziąłeś. Pieniądze, rzeczy, dobre imię. Z nadwyżką, jeśli się da.
Zrób przeciwieństwo. Kradłeś: dawaj. Milczałeś: mów. Krzyczałeś: błogosław. To jest owoc godny pokuty, a nie dodatkowa modlitwa.
Wejdź w światło przed ludźmi, którzy mogą pomóc. Nie przed tymi, którzy nie mają mocy przebaczyć. To był błąd Judasza.
Nie wracaj do tego wyznania w kółko. Wyznane i porzucone jest załatwione (). Oskarżenie, które wraca po pokucie, nie pochodzi od Ducha.
Nie licz na to, że skutki znikną. Przebaczenie jest natychmiastowe. Porządkowanie tego, co się popsuło, bywa robotą na lata.

Dwie uwagi na koniec, bo bez nich ta lista potrafi zrobić szkodę. Zwrot bywa niemożliwy albo krzywdzący dla trzeciej osoby. Pismo daje tu zasadę, nie procedurę na każdy przypadek, więc potrzebna jest rada kogoś dojrzałego. I druga: umartwianie się nie jest w Piśmie ceną za przebaczenie. Odrzuca to wprost .

Zostaje jedno słowo

Kiedy opowiedziano Jezusowi o Galilejczykach, których krew Piłat zmieszał z ich ofiarami, nie wdał się w rozważania, dlaczego to spotkało akurat tamtych ludzi. Dołożył do tego drugą tragedię, wieżę, która runęła w Siloam, i odwrócił pytanie:

Bynajmniej, mówię wam, lecz jeśli nie będziecie pokutować, wszyscy tak samo zginiecie.
Łk 13:5

To brzmi surowo, dopóki nie zestawi się tego z innym zdaniem tego samego Nauczyciela, że w niebie większa jest radość z jednego pokutującego grzesznika niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych (). Bóg nie pyta, żeby się dowiedzieć. Adama pytał: „Gdzie jesteś?”. Kaina: „Gdzie jest twój brat Abel?”. Gehaziego: „Skąd wracasz, Gehazi?”. Wiedział za każdym razem. Pytał, żeby dać człowiekowi szansę powiedzieć to samemu.

Jeśli czytając to, pomyślałeś o czymś konkretnym, to nie był przypadek. Nazwij to dzisiaj, na głos, po imieniu. Resztę z tej listy da się zrobić jutro; tego pierwszego kroku nie.

A jeśli to jest w ogóle twoje pierwsze zawrócenie, zacznij od ewangelii, potem przeczytaj o chrzcie wodnym i o tym, co dalej robi uczeń Jezusa. Osobna sprawa to mechanizm, który wciąga w grzech, zanim ktokolwiek zdąży pomyśleć o pokucie, o tym jest uwodzenie w Biblii.

Wszystkie cytaty: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), © Fundacja Wrota Nadziei. Wydawca zezwala na swobodne kopiowanie i rozpowszechnianie tekstu.